Dark Patterny w cookie bannerach – jak unikać manipulacji?

W dobie rygorystycznych regulacji dotyczących ochrony danych osobowych, takich jak RODO oraz dyrektywa ePrivacy, coraz więcej firm stosuje tzw. dark patterns w swoich banerach cookie. Są to celowo zaprojektowane elementy interfejsu, mające na celu skłonienie użytkownika do wyrażenia zgody na przetwarzanie danych kosztem jego swobodnego wyboru.

Czym są dark patterns?

Dark patterns (inaczej: wzorce manipulacyjne) to techniki projektowania interfejsów, które wprowadzają użytkownika w błąd i zmuszają go do podjęcia działań sprzecznych z jego najlepszym interesem. Termin ten został spopularyzowany przez Harry’ego Brignulla w 2010 roku, który opisał je jako „sztuczki wykorzystywane na stronach internetowych i w aplikacjach, które sprawiają, że użytkownik podejmuje decyzje, na które nie miał pełnej zgody.”

Przykłady dark patterns obejmują między innymi:

• Pytania z pułapką – formularze, w których sformułowanie pytania jest mylące i prowadzi do niezamierzonego wyboru.
• Ukrywanie opcji – umieszczanie opcji odrzucenia w trudno dostrzegalnych miejscach, co skłania użytkownika do kliknięcia przycisku akceptacji.
• Wstępnie zaznaczone pola wyboru – checkboxy, które już są aktywne, powodując domyślne wyrażenie zgody.

Jak dark patterns pojawiają się w banerach cookie?

W kontekście zgód na przetwarzanie danych, dark patterns przybierają szczególnie niepokojące formy. Oto kilka przykładów typowych rozwiązań stosowanych w banerach cookie:

1. Brak przycisku „Odrzuć” na pierwszej warstwie

Wielu użytkowników nie widzi od razu możliwości odrzucenia ciasteczek, gdyż opcja ta jest schowana lub dostępna dopiero po przejściu do drugiej warstwy ustawień. Badania wskazują, że:

• Odrzucenie ciasteczek często wymaga znacznie więcej kliknięć niż ich akceptacja.
• Tylko niewielki odsetek użytkowników decyduje się na przejście do drugiego poziomu ustawień.

2. Wstępnie zaznaczone pola wyboru

Przy projektowaniu banerów cookie niezbędne jest umożliwienie użytkownikowi świadomego wyboru, jakie rodzaje ciasteczek chce zaakceptować. Wiele stron stosuje domyślnie zaznaczone opcje, co narusza zasadę dobrowolności zgody, a tym samym przepisy RODO. W październiku 2019 roku Europejski Trybunał Sprawiedliwości orzekł, że wstępnie zaznaczone pola wyboru są niezgodne z prawem.

3. Mylące przekierowania i nazewnictwo

Częstą praktyką jest umieszczanie jedynie wyraźnie widocznego przycisku „Akceptuj”, zaś przycisk, który powinien umożliwić odrzucenie ciasteczek, podmieniany jest na przycisk „Ustawienia”. Użytkownik, chcąc szybko uzyskać dostęp do treści witryny, wybiera łatwiejszą opcję, co prowadzi do domyślnej zgody na wszystkie ciasteczka.

4. Deceptywne kolory i kontrast

Projektanci często używają kontrastujących kolorów, aby wyróżnić przycisk „Akceptuj” (np. jaskrawy, przyciągający uwagę), podczas gdy przycisk „Odrzuć” jest umieszczony w mniej widocznym, stonowanym kolorze. Takie zabiegi wizualne wprowadzają użytkownika w błąd i faworyzują pozyskanie zgody.

5. Inne manipulacyjne praktyki

Do innych metod należą:

• Nadinterpretacja legalnych podstaw – niektóre strony próbują uzasadnić stosowanie ciasteczek na podstawie „uzasadnionego interesu”, co jednak nie znajduje potwierdzenia w kontekście pozyskiwania zgody.
• Mylący język komunikatów – stosowanie niejasnych i skomplikowanych komunikatów, które utrudniają zrozumienie, na co użytkownik faktycznie wyraża zgodę.

Dlaczego dark patterns działają?

Psychologia odgrywa tu kluczową rolę. Użytkownicy, którzy chcą szybko uzyskać dostęp do zawartości strony, często nie analizują wnikliwie dostępnych opcji. W rezultacie wybierają najłatwiejszą (i często domyślnie prezentowaną) opcję – zazwyczaj przycisk „Akceptuj”. Takie uproszczone rozwiązania skutkują masowym akceptowaniem ciasteczek, nawet przez osoby, które normalnie nie wyraziłyby na to zgody, gdyby miały pełną i przejrzystą informację.

Konsekwencje prawne stosowania dark patterns

Zgodnie z RODO i dyrektywą ePrivacy, zgoda na przetwarzanie danych musi być:

• Świadoma – użytkownik musi dokładnie wiedzieć, na co wyraża zgodę.
• Dobrowolna – nie może być wymuszona ani zmanipulowana.
• Konkretna i jednoznaczna – każda zgoda powinna dotyczyć określonych celów przetwarzania danych.

Stosowanie dark patterns, które utrudniają odrzucenie ciasteczek, narusza te zasady i jest uznawane za działanie niezgodne z prawem. W praktyce organy nadzorcze obserwują, że mimo wytycznych, wiele stron internetowych wciąż korzysta z takich praktyk, co naraża je na potencjalne sankcje prawne.

Jak projektować banery cookie zgodnie z prawem?

Aby zebrać ważną i zgodną z przepisami zgody, należy kierować się zasadą przejrzystości i równości:

• Równy dostęp – przyciski „Akceptuj” i „Odrzuć” powinny znajdować się obok siebie, być równej wielkości i równie widoczne.
• Brak domyślnych zaznaczeń – checkboxy muszą być puste, aby użytkownik mógł świadomie wybrać, na które ciasteczka zgadza się.
• Przystępny język – komunikaty powinny być napisane prostym językiem, unikając skomplikowanych sformułowań, które mogą wprowadzać w błąd.
• Łatwość zmiany decyzji – proces wycofania zgody musi być równie prosty jak jej udzielenie.

Podsumowanie

Dark patterns w banerach cookie to przykład manipulacji, która narusza prawa użytkowników oraz obowiązujące przepisy dotyczące ochrony danych osobowych. Firmy, które chcą budować zaufanie i dbać o transparentność, powinny rezygnować z takich praktyk i inwestować w etyczne rozwiązania projektowe. Przejrzyste, uczciwe banery cookie nie tylko spełniają wymogi prawne, ale też pozytywnie wpływają na wizerunek marki, pokazując, że użytkownik i jego prywatność są na pierwszym miejscu.